1Waarde Theo,

1*Dank voor Uw brief en het ingeslotene_
2Het is iets dat mij fameus veel pleizier doet_/ dat gij het
3plan van bij Cormon te gaan nu ook zelf voorstelt_1

4Laat mij U zeggen hoe ’t mij hier nog verder is gegaan_
5De schildercursus is verl_ week geeindigd_/2
6daar er voor het eind van den cursus nog
7concours is voor degenen die den cursus hebben door-
8gemaakt_/ waar ik niet toe hoor dus_–3

9Nu ben ik ook over dag aan het teekenen dus
10en de leeraar van daar – die tegenwoordig portretten
11maakt en ze duur betaald krijgt – heeft mij herhaaldelijk
12gevraagd of ik dan vroeger nooit antiek geteekend
13had en of ik mij zelven teekenen geleerd had_–
14En concludeerde – je vois que vous avez beaucoup
15travaillé – en_/ vous ne serez pas long à faire du
16progrès_/ vous y gagneriez beaucoup – il faut un an
17mais qu’est ce que ça fait_–

18Nu_/ er zit er een van mijn leeftijd naast me tot wien hij
19dat niet zegt – en die heeft ook lang geschilderd –
20die zit 3 jaar antiek te teekenen_–

21Zij teekenen nu in den regel zonder fondsa daar_/
22en speciaal die heer in kwestie is ’t absoluut verboden_–
23Dit geeft gruwelijk drooge teekeningen_–

24Nu zei Sibert_/ dat is de naam van den leeraar
25– die ook de naaktklas dirigeert – quant à vous_/
26vous dessinerez comme il vous plaira_/ puisque je
27vois que vous prenez le dessin au serieux_/ quant aux
28autres_/ en général je ne leur permets pas de faire un
29fond parcequ’alors ils escamottent le dessin des formes_/
30tandis que sur fond blanc ils sont bien obligés
31de les faire – c’est donc un camisole de force_–
32Dan zeide hij ook dat Verlat hem gezegd had
33dat er goeds in mijn werk was_/ wat Verlat tegen
34mij niet zeide_

35Het was juist na het ontvangen van uw brief dat
36Sibert de teekeningen kwam nazien –
37(de mijne was een kop van de Niobé en een
38hand die van Michel Ange kon wezen – de
39hand had ik in een paar uur gedaan en die juist
40vond hij goed)_4

41Nu sprak ik hem er over dat ik er over dacht naar
42Cormon te gaan – toen zei hij – vous ferez
43comme vous voudrez mais je vous dis que
44Verlat en a formé plusieurs de forts et nous
45y tenons de former des élèves qui nous fassent
46honneur – et je vous engage bien fortement
47de rester_–

48Dit is nu bijna een mooie belofte van dat zij
49de réussite guarandeeren_/ en wat moet ik doen_
50Van den anderen kant heb ik verder met b.v. die
51Engelsche lui die in Parijs zijn geweest kennis
52gemaakt – en van hun ondervindingen gehoord.
53Een is bij Gerome geweest_/ een bij Cabanel5 &c.
54Zij zeggen dat men te Parijs betrekkelijk
55vrijer is en dat men zelf b.v. kan kiezen wat
56men wil maken_/ meer dan hier_/ maar dat
57de correctie onverschillig is_

58Weet gij wat ik denk_– dit – te Parijs zou ik
59zeker meer werken dan hier – b.v. een
60teekening op een dag of in iedere twee
61dagen. En wij kennen_/ of liever gij kent
62goede lui genoeg die ons niet weigeren zullen
63ze na te kijken en wenken nog te geven_
64Dus we zijn eigentlijk in alle geval
65op een spoor_/ het zij ik hier bleef nog een tijd
66’t zij ik naar U toe kwam_–

67Cormon zou zeer waarschijnlijk ’t zelfde
68zeggen als Verlat overigens. Want juist
69omdat ik nu in de gelegenheid ben om met
70verscheiden lui over mijn teekeningen te spreken
71voel ik zelf mijn fouten_/ dat is veel gewonnen
72om ze te boven te komen_–

73Goeden moed in alle geval. Maar gij
74moet nu eens een keer meer schrijven en
75wij moeten zien het hem intelligent te lappen_
76Cormon laat_/ hoorde ik_/ 4 uur s’morgens
77werken – dan kan men s’avonds naar
78de Louvre of naar de Ecole des beaux arts
79of naar een ander atelier waar geteekend
80wordt gaan werken_

81Wat de portretten betreft_/ veel tijd schiet er zeker
82niet voor over als ik alles geregeld bijhouden
83wil. En zoo is ’t hier ook_–

84Er is mij echter verschrikkelijk in ’t oog gevallen
85dat er nog andere dingen zijn die ik absoluut
86noodzakelijk moet veranderen. Als ik me
87zelf vergelijk bij de andere lui_/ heb ik veel te
88veel iets stijfs_/ als of ik 10 jaar cellulair
89had gezeten. En dat is een kwestie waar de
90oorzaak van zit juist in de daadzaak dat een
91jaar of 10 ik het en moeielijk en onrustig
92gehad heb_/ en zorg en verdriet en geen vrienden_
93Dat zal echter veranderen juist
94naarmate mijn werk beter wordt en men
95iets kan en iets weet_– Wat_/ zeg ik_/ we op ’t spoor
96zijn om goed solide te krijgen_–

97Twijfel er echter niet aan – de weg om te slagen
98is – moed houden en geduld en stevig
99doorwerken_–

100En in het uiterlijke is het zaak dat ik me
101wat opknap_–

102Gij zult zeggen dat het met de kunst niets te
103maken heeft misschien – en – misschien
104zult ge me ook gelijk geven_–

105Ik ben doende om b.v. mijn gebit weer in orde
106te brengen_– Ik heb niet minder dan 10 tanden
107die of weg zijn of weg gaan_– En dat is te veel en te
108hinderlijk en tevens geeft het mij een air van over
109de 40 jaar_/ wat me teveel nadeel doet_–

110Dat heb ik dus besloten te laten oplappen_
111Het is een kwestie die mij frs 100 kosten zal maar
112het kan nu terwijl ik teeken beter dan op een
113ander moment – en ik heb mij de kwade tanden
114laten afknippen en de helft zooeven vooruit
115betaald. Tevens is mij toen gezegd dat
116ik mijn maag moet soigneeren want
117dat die niet in orde is. Dat is er juist
118terwijl ik hier ben lang niet beter op geworden_
119Maar als men weet waar de fout zit is iets_/
120en met wat energie is er veel aan te doen.
121Het is niet amusant maar wat moet dat
122moet_/ en men moet zien te blijven leven
123en wat kracht zien te houden wil men
124schilderijen maken_– Ik heb gedacht dat
125mijn tanden slecht waren om een andere oorzaak
126en ik wist niet dat ik dermate mijn maag had
127gedeterioreerd. Dit is stom als ge wilt_/ maar
128men moet soms tusschen twee kwaden kiezen
129en zit vast of aan den eenen of aan den anderen kant.  2r:5
130Het was de laatste maand dat ik veel last er van gehad
131heb – ik begon ook gedurig te hoesten_/ grijs op te
132geven &c. zoo dat ik ongerust werd. Maar wij zullen
133zien het te redresseeren. Ge begrijpt dat ik niet beter
134ben dan een ander in zoover dat als ik te veel en
135te ver de dingen liet verloopen_/ ik net als zoo veel
136'andere schilders (zoo veel als men ’t nagaat) – creveeren
137zou of_/ nog erger_/ dol of suf worden_–

138Dit is een maal zoo en de kwestie is er tusschen
139door te zeilen_/ tusschen de diverse klippen – en ook
140al loopt men averij op_/ toch ’t schip boven water
141zien te houden_–

142Ik weet dat Delacroix zeide dat hij ’t schilderen
143vond: lorsqu’il n’avait plus ni dents ni
144souffle.6 Maar ik weet ook dat van dat
145moment af hij zich gesoigneerd heeft. En dat
146'hij zonder zijn maitresse 10 jaar of nog meer
147vroeger gecreveerd ware_–7

148Neem mij dus de uitgaaf niet al te kwalijk_/
149ik zal wel zien te bezuinigen_/ maar het liep
150te erg en ik moest er wat aan doen_–

151Wat betreft wat gij over t’huis schrijft_/ ik zal
152dienaangaande doen wat gij ’t beste vindt_8
153Ik kan desnoods hier weg wanneer ik wil_
154Laat ons zeggen eerste dagen Maart_
155Maar – laat ons nagaan of de hulp
156die zij eventueel aan me zouden hebben al
157'dan niet de heen- en terugreis waard is_
158Want ik vind ook goed om hier te
159blijven zonder terug te gaan en  2v:6
160dan van hier naar Cormon wanneer ge wilt_
161De reis is niet zoo heel min als ik reken dat
162de baggage mij duurder kost dan mijn
163eigen kosten_–

164Laat ons dus hierover nog eens schrijven_

165Ik blijf altijd content hier naar toe gegaan
166te zijn_/ ik ware anders vast geraakt
167en nu_/ ofschoon ik zie er veel bezwaren
168nog zijn_/ ik heb toch licht gekregen om
169vooruit te komen_– En met er een verblijf
170te Parijs nog aan vast te knoopen of het hier te verlengen zullen
171we vaster in onze schoenen staan_

172Wat het plan betreft dat eventueel wij zamen
173zouden wonen en een betrekkelijk goed atelier
174nemen waar men desnoods lui kan ont-
175vangen_/ blijf er over denken en laat
176mij er ook nog eens over denken.

177Ik zie eerst en vooral dat jaar teekenen_/
178waar vrees ik niet aan te tornen valt_–
179Is het niet duur_/ vind ge een goede gelegenheid_/
180dan kan ’t geen kwaad_/ maar is het duur
181zou het voor ’t eerste jaar misschien niet
182de goedkoopste weg zijn als wij erg in ’t naauw
183zitten wat het geld betreft_–

184Het jaar teekenen is het critieke punt_/
185daarna zijn we vrijer voor veel dingen_/
186en voor portretten en voor schilderijen_  2v:7
187Wij zouden geloof ik dat op den voorgrond
188dienen te stellen_– Want daaraan is niets
189te doen – hebben niet en Delacroix en
190'Corot en Millet – juist later ook –
191veel aan het antiek blijven denken en
192het blijven bestudeeren. De lui die het bestudeeren
193'om het af te roffelen9 zijn natuurlijk glad
194de plank mis_– Het antiek eischt juist
195veel sereniteit_/ eischt dat men de natuur
196reeds kent_/ eischt zachtheid en geduld_
197Anders heeft men er niets aan_–10

198En het is wel juist curieus dat van Gericault
199en Delacroix_/ dat zij intiemer ’t kenden
200dan b.v. een David en het beter opvatten_/
201zij – die het meest radicaal zich tegen
202al de akademische routine verzet hebben_–

203De boeken van Tourgenew ken ik nog niet_/
204ik las echter een tijd terug het leven van
205T._/ dat ik heel interessant vond_/ en
206hoe hij met Daudet gemeen had de
207hartstogt om alles naar model te doen_/
2085 of 6 modellen te resumeeren in een
209type_–11 Zoo ken ik Ohnet ook nog niet_/
210wat ik hoor ook interessant moet wezen_–12

211Ik verbeeld mij meer en meer echter dat
212'l’art pour l’art – werken om te werken –
213l’energie pour l’énergie – er après tout
214bij al de goede lui wel erg bijkomt want
215men ziet het aan de de Goncourts –  2r:8
220dat er obstinatie noodig is_/ want dat
221de maatschappij er geen dankje voor zal zeggen_
222Maar in het schilderen heeft men een zekere rust_/
223in de geschiedenis van die schilders_/ juist die
224naar iets hoogs streefden quand même –
225Israels zelf b.v._/ hij was nog onbekend en nog
226arm tot droog brood toe – toen hij toch
227nog naar Parijs wilde_/ al waren de omstandigheden
228decourageant genoeg_–13

229Niet bij de pakken neer gaan zitten_/ ook
230al voelt men zich half creveeren en al
231voelt men dat in ’t materieele men het
232pleizier in ’t leven wel adieu zeggen mag_
233Enfin_– Ik wou wel ge nu eens een
234keer meer schreeft_/ nu wij in besprek zijn
235over die verandering_–

236Het stichten van een atelier zamen is misschien
237heel goed14 – maar wij moeten het uit kunnen
238houden en – wij moeten goed weten wat we
239doen en wat we willen_/ en beginnen we
240’t eenmaal_/ is er een zekere confiance
241en soi noodig_/ après tout overgebleven
242na heele reeksen van verloren illusies_
243En zulk een atelier_/ men moet het beginnen
244– wetende dat het een gevecht is en dat
245de meeste lui glad onverschillig zijn – men zou
246'het dus moeten beginnen – zich een zekere kracht
247voelende en – om iets te zijn in zijn tijd_/15
248om actief te zijn – om als men creveert
249te kunnen denken_/ ik ga naar toe waar de lui die
250gedurfd hebben naar toe gegaan zijn. Enfin we
251zullen zien_ met een handdruk_

251*b. à t_

251**Vincent

216Die impressie die ik van mezelf onwillekeurig krijg als ik me vergelijk bij anderen – dat
217ik naast hun er uitzie net alsof ik 10 jaar cellulair heb gezeten – is niet overdreven – alleen_/
218om het te veranderen_/ en het zal veranderen_/ moet ik niet weer uit de kunstwereld te ver uitgaan vooreerst
219maar voorloopig nog doorzetten met op een atelier of akademie te blijven_– En dan zal ’t verdwijnen.