1*Uw brief heb ik heden met het
2ingesl. ontvangen. Uw schrijven deed mij veel pleizier
3omdat ik er een paar dingen in meen op te
4merken waar ik ’t nog eens nader over hebben
5wil.– Om met de deur in ’t huis te vallen:
6’t geen ge schrijft over zekere studie van een
7mandje met appels1 – is goed gezien – maar –
8hebt ge dat nu uit uw zelf??? Omdat ik me
9voorstelde_/ ja ik zou zeggen zeker weet_/ dat gij dat soort van dingen vroeger niet
10zaagt. Wat hier ook van zij – hier zijn we op
11den weg om ’t meer eens te worden over de
12kleuren. Ga nu voort op die kwesties – want
12adaar komt ge verder mee en die wisten Burger & Manz en Silvestre_

13Om even te zeggen hoe die studie is geschilderd –
14doodeenvoudig dit. groen & rood zijn complemen-
15tair_– Nu is er een zeker – op zich zelf
16heel canaille rood in de appels – verder daar-
17naast groenachtige dingen_– Er zijn nu een
18of twee appels van een andere kleur bij –
19die ’t heele ding goed maken – van een
20zeker rose_– Dat rose – is de gebroken kleur_/
21ontstaan door menging van ’t eerstgenoemde rood & ’t eerstgenoemde
22groenachtig_– Ziedaar de reden waarom
23er verband is tusschen de kleuren_– Hier is een
24tweede tegenstelling aan toegevoegd –
25het fond vormt tegenstelling met
26den voorgrond_

27’t eene is een neutrale kleur_/ verkregen door
28blaauw te breken met oranje_/ ’t ander dezelfde
29neutrale kleur_/ alleen gewijzigd door bijvoeging
30van wat geel_–

31Maar – dit doet mij ontzaglijk veel pleizier_/
32dat ’t zij door direkt ’t zij door indirekt persoonlijk
33gevoel_/ gij een kleurcombinatie opmerkt.
34Verder – dat een van de studies u voorkwam
35te zijn een variatie op ’t thema bruin grijs –
36dat is zeer zeker dan ook ’t geval – alleen
37– ze zijn ’t alle 3_/ die van de aardappels_/
38met dit onderscheid dat ’t een is een
39studie in Terre de Sienne_/2 ’t ander
40in Terre de Sienne brûlée_/3 ’t ander
41in – ocre jaune & ocre
42rouge_–4

43’t laatste – mijns inziens – dat is
44de groote – ’t beste – ondanks
45’t mat zwarte fond_/ dat ik opzettelijk
46daarom mat liet omdat de okers
47ook ontransparante kleuren van natuur
48'zijn_– Wat die studie betreft – die grootste
49van de aardappels – ze is gemaakt door
50die ontransparante okers te wijzigen_/ te breken door een transparant
51blaauw_–

52Rood oker met geel oker een oranje vormende_/
53is hun combinatie met blaauw neutraler
54en worden ze tegen die geneutralizeerde kleur in
55’t zij rooder ’t zij geeler_– Het hoogste licht
56in dat heele doek is doodeenvoudig wat geel
57oker zuiver_– En dat dit matte geel toch
58nog spreekt komt omdat het
59zich in een uitgestrekt veld van
60een soort_/ al zij ’t neutraal_/ violet bevindt_/ immers – rood oker
61met een blaauw geeft violette toonen_–

62Nu – de nesten zijn ook op een
63zwart fond geschilderd opzettelijk5 –
64om de reden dat ik er ronduit voor uit
65wil komen in die studies dat de voorwerpen zich niet in
66hun natuurlijke entourage doch op een
67conventioneel fond bevinden. Een –
68levend nest in de natuur is – heel iets
69anders_/ men ziet ’t nest zelf haast niet_/ men
70ziet de vogels_–

71Gegeven dat men nesten uit zijn
72nesten verzameling wil schilderen_/
73zoo kan men er niet sterk genoeg bij
74zeggen dat ’t fond en entourage in de natuur heel
75anders is – ik maakte ’t fond – bot-
76weg zwart.

77Dat in een stilleven anders een fond
78van kleur mooi is – zeker_– In Amsterdam
79zag ik stillevens van jufvr. Vos die ik
80uitmuntend vond – heel wat mooier dan
81Blaise Desgoffe – werkelijk van
82Beijerenachtig_–6 Ik dacht er nog bij dat
83die eenvoudige stillevens van haar heel wat
84meer kunstwaarde hadden dan menig pretentieus
85doek van andere amsterdammers_–

86Ze troffen me als zeer goed_– Vooral
87een met een gouden vaas_/ eenige leege oesterschelpen_/
88een gebroken bast van een kokosnoot en een korst brood_

89’t boek van Blanc7 zal ik U sturen – recommandeer
90me zoodra mogelijk l’art au XVIII^me siecle te
91lezen – ik verlang vooral van Chardin iets te
92hooren door de Goncourt.8 De Rembrandt
93van Lacaze is werkelijk ook in dat sentiment
94van Rembrandts laatsten tijd_–9 Zeker is ’t 12 jaar geleden
95ik ’t zag maar ik herinner ’t me nog omdat het
96mij trof_/ net als die kop van Fabritius in Rotterdam_10
97Als ik me wel herinner is die naakte vrouw in
98Coll. Lacaze ook zeer mooi_/ ook uit de latere
99periode.11 Het brok Rembr. ontleedk. les_/ ja ik
100stond er ook van versteld_– Herinnert ge U die vleesch
101kleuren_– ’t is – DE LA TERRE_/ die voeten
102vooral.12

105Hoor eens – de vleesch kleuren van Frans Hals
106zijn ook aarde achtig_/ hier in de beteekenis die
107ge weet_– Dikwijls ten minste_– Er is ook soms
108– k’zou durven zeggen steeds – een verband van tegenstelling tusschen
109den toon van ’t costuum en den toon van ’t gelaat_–

110Rood & groen zijn tegengesteld – de zanger (Dupper)13 die
111toonen van carmijn in de vleesch kleur heeft_/ heeft
112toonen van groen in zijn zwarte mouwen_/ en van een
113ander rood dan dat carmijn_/ strikken op
114die mouwen_– De oranje blanje bleu vent
115waar ik over schreef_/ heeft een betrekkelijk neutrale
116gelaatskleur_/ aarde achtig_/ rose_/ violet achtig door tegenstelling
117met zijn Frans Hals geel leeren pak_14

118'De geele vent – Citron amorti – heeft beslist
119dof violet in zijn bakkes_–15

120Nu – hoe donkerder ’t kleed hoe lichter ’t gezicht_/
121'soms althans (niet toevallig) – zijn portret & dat van zijn
122vrouw in den tuin_/16 daar zijn twee zwart violetten (blaauw violet en ros violet)
123in en een effen zwart (geelzwart?) – herzegge – ros violet – en
124blaauw violet-zwart en – zwart – dus de 3
125somberste dingen – welnu – de gezigten zijn –
126zeer blank – buitengewoon blank zelfs voor Hals.–

127Enfin – Frans Hals is colorist onder de coloristen_/
128colorist als Veronese_/ als Rubens_/ als Delacroix_/
129als Velasquez_–17

130Millet_/ Rembrandt en b.v. Israels – zeer teregt
131is er wel eens van hen gezegd dat zij eer – harmonisten
132dan coloristen zijn_–18

133Maar – zeg nu eens – zwart en wit_/ mag
134men die gebruiken of niet gebruiken?
135zijn dat verboden vruchten?19

136Ik meen neen_– Frans Hals heeft wel
137zeven en twintig zwarten_

138Wit – maar ge weet zelf hoe eigenaardige
139schilderijen juist enkele moderne coloristen
140opzettelijk van blanc sur blanc
141maakten_– Wat beteekent dat woord
142men mag niet?

143Delacroix – noemde
144ze rusten_/ gebruikte ze als zoodanig_–20
145Ge moet geen parti pris er tegen hebben
146want als ze maar op hun plaats staan en
147in verhouding tot de rest_/ mag men alle
148toonen gebruiken – dat spreekt van zelf_–
149Weet ge wel dat ik de dingen van Apol b.v._/
150van wit op wit_/ dikwijls heel goed vind_

151Zijn zonsondergang in ’t Haagsche bosch b.v._/
152die in Amsterdam is_– Waarachtig dat ding
153'is weergaasch mooi_21

154Neen – zwart & wit_/ ze hebben hun reden
155en beteekenis_/ en wie ze verdonkeremanen_/
156komen er niet mee
157uit. beiden te beschouwen als – het
158neutrale – is ’t meest logisch_/ zeker –

159’t wit de allerhoogste combinatie
160van ’t lichtst mogelijk rood_/ blaauw_/ geel –
161zwart de allerlaagste combinatie van ’t donkerst
162rood_/ blaauw & geel – tegen die stelling heb
163ik niets te zeggen_/ die vind ik volkomen waar_–
164Nu – ’t licht en bruin – den toon
165wat betreft waarde – staat in een direkt
166verband tot die 4^e gamma van wit tot zwart_
167Immers waar men heeft:

–––––––––

171Som een vierde gamma

172die der neutrale toonen_/

173die van rood + blaauw + geel

168van geel tot violet

170,, blaauw ,, oranje

–––––––––

171,, wit ,, zwart

172rood + blauw + geel. rood + blaauw + geel.

173’t uiterste licht ’t uiterste zwart

178Zóó begrijp ik voor mij de zwarten en witten.

179Als ik rood en groen vermeng tot een roodgroen
180of groen rood_/

181'door bijvoeging van wit verkrijg ik dan

182Rosegroen of groen rose.

183En als ge wilt door bijvoeging van zwart

184bruin groen of groen bruin_

185Is dit niet duidelijk?

186Als ik geel vermeng met violet tot een
187lilas geel of geel lilas_/ in andere woorden tot een
188geneutraliseerd geel of een geneutraliseerd lilas_/
189door bijvoeging van ’t wit & zwart verkrijg
190ik grijzen.

191Enfin_ Grijzen en bruinen_/ er is vooral
192dan sprake van wanneer men kleuren lichter
193of donkerder maakt_/ wat hun aard ook zij en
194hun gehalte aan rood_/ geel of blaauw.

195Van licht en van donker grijzen & bruinen
196te spreken is juist uitgedrukt m.i.

197Maar wat is dat mooi wat Silvestre zegt van
198Delacroix – dat hij op zijn palet een
199toevalligen toon nam: de nuance innommable_/
200violacée_/ dat hij dien toon ergens neerzette
201hetzij voor hoogste licht hetzij voor hoogste
202schaduw_/ maar van dat slijk iets maakte
203dat ’t zij schitterde als licht ’t zij somber
204zweeg als diepe schaduw_–22

205Zoo heb ik gehoord van eene proef met een
206vel neutraal gekleurd papier – dat
207groenachtig werd op een rood fond_/ roodachtig
208op een groen_/ blaauwachtig op oranje_/ oranje achtig
209op blaauw_/ geelachtig op violet en violetachtig
210op geel_–

211Hoor eens – gesteld men wil zoo’n slijktoon of
212snotkleur licht laten doen in ’t schilderij_/
213wat Delacroix zeide – dat Veronese met een kleur als
214slijk eene blonde naakte vrouw kon schilderen
215zoo dat zij blank & blond deed in ’t schilderij_–23
216Vrage – hoe is zulks mogelijk tenzij door
217tegenstelling van groote krachten in blaauw-
218zwarten of violetten of rosbruinen_–

219Gij – die kijkt of ge ergens donkere schaduwen
220ziet en meent dat als de schaduwen donker_/
221ja zwart zijn_/ dan ’t niet deugt_/ doet gij wel?
222Ik meen neen_– Want – dan deugt
223b.v. de Dante van Delacroix_/24 b.v. de Visscher
224van Zandvoort25 niet_/ want daar zitten
225'de grootste krachten van blaauw- of
226violet zwarten wel degelijk in_

227Rembrandt en Hals_/ gebruikten ze geen
228zwart? en Velasquez??? Niet
229alleen één maar zeven en twintig zwarten_/
230verzeker ik U.–26 Dus dat –
231“geen zwart mogen gebruiken”_/ kom,
232weet ge zelf goed wat ge er mee bedoelt?
233en weet ge wat ge er mee wilt?– Werkelijk
234denk er eens over want gij kondt wel eens tot
235de conclusie komen – dat acht ik ten allerzeerste
236waarschijnlijk_/ dat ge de kwestie – toonen – verkeerd hebt
237geleerd & begrepen_/ of liever vaag hebt geleerd en vaag
238begrepen. Zoo zijn er zoo veel_/ zoo zijn de meesten_–
239Maar door Delacroix en anderen van dien tijd zult ge
240er op den duur wel achter komen.– Zeg eens – hebt
241ge er op gedacht dat die studies van mij welke
242zwarte fonds hebben IN HUN LICHTEN zeer laag
243gezet zijn??? En waar ik dus mijn studie
244lager stel dan de natuur_/ aangezien ik niet
245alleen in mijn schaduwen maar naar rato
246OOK IN MIJN LICHTEN donkerder word_/ ik
247toch het verband der toonen houd? Mijn studies
248zijn juist door me gemaakt als gymnastiek om
249te dalen en te rijzen van toon – dus – vergeet dat
250niet_/ dat ik mijn wit en grijs mos letterlijk
251met een modderkleur schilderde en dat ’t toch licht doet
252in de studie.27 adieu_/ gegroet_

174Deze dingen die op complementaire kleuren_/ op contraste simultané28 en op het elkaar
175vernietigen van complementairen betrekking hebben_/ die kwestie is de eerste en voornaamste_
176de andere is – het werken op elkaar van twee gelijksoortigen_/ b.v. een carmijn op een vermilloen_/
177een rose lilas ,, ,, blaauw lilas.